Van Oudegyptisch en Tamazight: twaalf historische talen in vogelvlucht

De lezingenreeks over historische talen heeft als bedoeling een geïnteresseerd publiek kennis te laten maken met een aantal talen die nu uitgestorven zijn (zoals het Oudegyptisch), of in een moderne vorm voortleven (zoals het Grieks). Sommige talen zijn dankzij een schriftelijke overlevering goed bekend; andere moeten op soms moeizame wijze worden gereconstrueerd. De historische talen maken het mogelijk ver in het menselijke verleden terug te kijken. Twaalf specialisten ter zake zullen in het najaar van 2021 twaalf talen naar voren brengen.

Alle lezingen hebben plaats op donderdagavond om 20 uur vanaf 30 september; ze duren ongeveer anderhalf uur. Negen lezingen vinden plaats in het Liberaal Archief (Liberas, Kramersplein 23, 9000 Gent; Parkeerplaats St.-Pieterplein). Drie lezingen (11 en 18 november, en 2 december, in Monasterium PoortAckere, Oude Houtlei 56, 9000 Gent; Parkeerplaats St.-Michiels).

Inschrijven voor de hele reeks kan tot vijf dagen vóór de aanvang ervan, en kost € 100. Lezingen kunnen ook afzonderlijk worden bijgewoond tegen € 10 per lezing (cash te betalen op de avond zelf); studenten betalen € 5. Ook wie aparte lezingen wil bijwonen, dient zich in te schrijven en aan te geven om welke lezingen het gaat.

We hopen dat eind september de corona-epidemie verdwenen zal zijn. Indien niet, zullen we ons uiteraard houden aan de richtlijnen die dan zullen gelden. Kijk altijd na op de website of de lezing doorgaat.

Coördinator: Jacques Van Keymeulen (jacques.vankeymeulen@ugent.be)

Programma

  1. De ontcijfering van de hiërogliefen – em. prof. dr. Willy Clarysse, KULeuven – donderdag 30 september
    Een eerste kennismaking met de ontcijfering van het Egyptische schrift in zijn verschillende aspecten (hiërogliefisch, hiëratisch, demotisch) en door de tijd heen. In de late Oudheid verdwijnt de kennis van het hiërogliefenschrift en wordt de Egyptische taal geschreven door middel van het Griekse alfabet. Dan ontstaat het idee van een geheimtaal (Horappollo), die eeuwenlang de basis is voor de interpretatie van de hiërogliefen (Young). De ontcijfering begint bij de Engelse geleerde Thomas Young, maar de echte doorbraak komt er dankzij Champollion in 1822. [Liberas, Kramersplein 23, 9000 Gent]
  2. Het Egyptisch door de eeuwen heen – em. prof. dr. Willy Clarysse, KULeuven – donderdag 7 oktober
    Een eerste kennismaking met de Egyptische taal: verwantschap met Semitische en Hamitische talen en evolutie door de eeuwen heen over een periode van 5000 jaar. De evolutie van het Egyptisch is vergelijkbaar met die van het Latijn tot in de Romaanse talen. De taalstructuur en de taalevolutie zal worden aangetoond aan de hand van een aantal typische voorbeelden uit de fonetiek, de morfologie en de syntaxis. [Liberas, Kramersplein 23, 9000 Gent]
  3. Het Oudgrieks – em. prof. dr. Gunnar De Boel, UGent – donderdag 14 oktober
    Het Oudgrieks is aanvankelijk een verzameling van dialecten, gesproken in politiek van elkaar onafhankelijke steden en landstreken. Door de grote politieke en culturele uitstraling van het democratische maar ook imperialistische Athene is zijn dialect de basis geworden voor de algemene Griekse taal, de “koinè”, die niet alleen door de veroveringen van Alexander de Grote over heel de oostelijke Middellandse Zee dominant geworden is, maar ook een uiterst diepgaande invloed op het Latijnse lexicon en, rechtstreeks of via het Latijn, op het geheel van de Europese talen uitgeoefend heeft. Het hedendaagse Grieks vormt de ononderbroken verderzetting van de koinè, waarbij het Oudgrieks in talloze ontleningen de rol van donor speelt die in de Romaanse en Germaanse talen vooral door het Latijn vervuld is. [Liberas, Kramersplein 23, 9000 Gent]
  4. Het Cappadocisch Grieks – prof. dr. Mark Janse, UGent en Harvard University – donderdag 21 oktober
    Het Cappadocisch is het buitenbeentje in de reeks lezingen. De taal werd lange tijd als uitgestorven beschouwd, maar in 2005 bleken er toch nog sprekers te zijn in Griekenland. Het Cappadocisch is ontstaan uit de versmelting van Middeleeuws Grieks en Anatolisch Turks. Het resultaat is inmiddels een schoolvoorbeeld van een mengtaal geworden in handboeken over taalcontact, taalvariatie en taalverandering. [Liberas, Kramersplein 23, 9000 Gent]
  5. Het Akkadisch en Sumerisch – em. prof. dr. Michel Tanret, UGent – donderdag 28 oktober
    Het Akkadisch, ooit gesproken in Mesopotamië in zijn twee varianten Babylonisch en Assyrisch, is de oudste geschreven Semitische taal. De eerste geschriften dateren van het midden van het derde millennium vóór onze tijdrekening, de laatste van de eerste eeuw van onze tijdrekening. Meer dan een miljoen teksten van contracten tot literaire, religieuze en “wetenschappelijke” teksten zijn bekend. Het Sumerisch is de oudste geschreven taal van Mesopotamië. Er is geen verwantschap bekend met enige andere taal. De oudste teksten dateren van het einde van het vierde millennium, de jongste van de eerste eeuw van onze tijdrekening. Ook hier betreft het een zeer brede waaier van genres. Beide talen werden geschreven in het zgn. spijkerschrift. [Liberas, Kramersplein 23, 9000 Gent]
  6. De geschiedenis van de Keltische talen – prof. dr. Peter Schrijver, Universiteit Utrecht – donderdag 4 november
    De moderne Keltische talen Iers, Schots-Gaelic, Welsh en Bretons (waarnaast ook het revived Cornish en het revived Manx bestaansrecht claimen) hebben een lange voorgeschiedenis, die begint met een ingekraste naam op een pot uit Noord-Italië die dateert uit de zesde eeuw v. Chr. Terwijl de moderne talen in het Atlantische noordwesten van Europa worden gevonden, ligt de bakermat van de Keltische taalfamilie in westelijk Centraal Europa. Ten tijde van de maximale verspreiding, in de laatste eeuwen v.Chr., werd Keltisch gesproken van Spanje tot Turkije en van Nederland tot Noord-Griekenland. De lezing neemt u mee door 25 eeuwen taalgeschiedenis, langs de verdwenen Keltische talen die we uit de Oudheid kennen via de glorietijd van de Keltischtalige literatuur in de vroege middeleeuwen naar het huidige marginale bestaan als minderheidstalen, die sterk onder druk staan van Engels en Frans. [Liberas, Kramersplein 23, 9000 Gent]
  7. Het Hettitisch en de Anatolische talen – prof. dr. Alwin Kloekhorst, Universiteit Leiden – donderdag 11 november
    Het Hittitisch was de taal van het Hittitische Rijk, dat tussen 1650-1180 v.Chr. oppermachtig was in Anatolië (huidig Turkije). Door de 30.000 fragmenten van kleitabletten die een eeuw geleden in de hoofdstad van de Hittieten zijn opgegraven hebben we een gedetailleerde kennis over deze taal gekregen, en weten we dat het behoort tot de grote Indo-Europese taalfamilie. Bovendien is het nu duidelijk geworden dat het Hittitisch deel uitmaakt van een kleine, eigen taalfamilie die Anatolisch genoemd wordt, en waartoe ook het Lydisch, Karisch, Lycisch en een handvol andere talen uit het oude Anatolië behoren. In deze lezing zal de spreker een overzicht geven van deze talen, de verschillende schriftsytemen waarin ze geschreven werden (spijkerschrift, hiëroglyfen en meerdere alfabet-schriften), en ze inbedden in hun culturele en taalkundige achtergrond. [Monasterium PoortAckere, Oude Houtlei 56, 9000 Gent]
  8. De geschiedenis van de Bantoetalen – prof. dr. Koen Bostoen, UGent – donderdag 18 november
    De Bantoetalen vormen de grootste Afrikaanse taalfamilie, zowel qua aantal talen en sprekers als geografische verspreiding. Ongeveer 350 miljoen of ongeveer één op drie Afrikanen spreken één of meerdere van de 500-tal Bantoetalen, die zich uitstrekken van boven de evenaar tot Zuid-Afrika. Swahili, Lingala, Kongo, Luba, Rwanda, Rundi, Ganda, Zoeloe, Xhosa en Shona zijn slechts enkele van de bekendste Bantoetalen. Het Proto-Bantoe is ongeveer 5000 jaar oud en de wieg ervan zou in het grensgebied tussen Nigeria en Kameroen gestaan hebben. De lezing gaat over de reconstructie van die hypothetische vooroudertaal, over de uitzonderlijk snelle en grootschalige verspreiding van de dochtertalen ervan en over de geschiedenis en toekomst van het studiegebied. [Monasterium PoortAckere, Oude Houtlei 56, 9000 Gent]
  9. Het Gotisch – prof. dr. Anne Breitbarth, UGent – donderdag 25 november
    Het Gotisch is (op een aantal runeninscripties na) de oudste overgeleverde Germaanse taal, met teksten uit de 4de eeuw, en bovendien de enige Oost-Germaanse taal waarvan er teksten van noemenswaardige omvang overgeleverd zijn. Vandaag worden alleen maar nog Noord- en West-Germaanse talen gesproken, en hun oude teksten van vergelijkbare omvang zijn veel jonger. Daarmee is het Gotisch een belangrijke getuige voor de reconstructie van het Proto-Germaans. Het werd geschreven in een eigen alfabet dat door de Ariaanse bisschop Wulfila uitgevonden is. [Liberas, Kramersplein 23, 9000 Gent]
  10. Het Latijn en de andere Italische talen – prof. dr. Giovanbattista Galdi, UGent – donderdag 2 december
    De Italische talen (niet te verwarren met het Italiaans!) zijn een groep Indo-Europese talen die, volgens de communis opinio, van het Proto-Italisch afstammen en vooral tijdens het eerste millennium v.Chr. op het Italiaanse schiereiland gesproken werden. Met uitzondering van het Latijn, zijn die talen uitsluitend geattesteerd op basis van niet-literaire opschriften tussen de 6de eeuw v.Chr. en de 1ste eeuw n.Chr. Men onderscheidt twee groepen. Enerzijds hebben we het Sabellisch, met als belangrijkste talen het Umbrisch – gesproken in de provincie Umbrië – en het Oskisch, de taal van de Samnieten, in Midden- en Zuid-Italië. Anderzijds is er het Latino-Faliskisch, dat in een klein gebied binnen Latium gesproken werd. Terwijl het Faliskisch (uit de Ager Faliscus, aan de westkant van de rivier Tiber) met een beperkt aantal inscripties geattesteerd is, is het Latijn, oorspronkelijk de taal van Rome, door talrijke literaire en niet-literaire teksten bekend, die doorlopend vanaf de 6de eeuw v.Chr. tot de hoge middeleeuwen (en later) reiken. [Monasterium PoortAckere, Oude Houtlei 56, 9000 Gent]
  11. Het Hebreeuws – dr. Karolien Vermeulen, Universiteit Antwerpen – donderdag 9 december
    Het Hebreeuws is een Semitische taal met een heel bijzondere geschiedenis. Ze is vooral bekend als de brontaal van de Hebreeuwse Bijbel of het Oude Testament. Nadat ze eeuwen fungeerde als een soort wetenschappelijke taal bij schriftstudie, maar verder op  sterven na dood was, wordt ze in het midden van de 20ste eeuw weer tot leven gewekt als taal van de nieuwe staat Israël. Die opmerkelijke revival kleurt het taalkundige uitzicht van het Modern Hebreeuws met wortels in het (Semitische) verleden maar ook invloed van het (Indo-Europese) heden. [Liberas, Kramersplein 23, 9000 Gent]
  12. Het Tamazight – prof. dr. Mena B. Lafkioui, Ecole des hautes études en sciences sociales; directeur de recherche bij het Centre National de la Recherche Scientifique (Parijs) – donderdag 16 december
    Het Tamazight is de endogene term voor Berber en verwijst naar een taalfamilie van een veertigtal talen, die een tak vormen van de overkoepelende Afro-Aziatische taalgroep. Het Tamazight wordt gesproken en geschreven in Noord-Afrika, met inbegrip van de Sahara en de Sahel-zones van Niger, Mali en Burkina Faso. Het kent zo’n veertig miljoen sprekers, waarvan ongeveer zes miljoen in de diaspora leven. Het Tamazight heeft ook oude taalvormen die worden gegroepeerd onder de noemer Numidisch en het kent een oud schrift, Tifinagh, dat tot op de dag van vandaag door de Toearegs wordt gebruikt. Sinds enkele decennia wordt dit schrift ook meer in noordelijkere regio’s van Noord-Afrika gebruikt. [Liberas, Kramersplein 23, 9000 Gent]

Praktisch

Begin- en einddatum: 30/09/2021 tot 16/12/2021
Lesmomenten: 12 lezingen, telkens op donderdagavond om 20.00u.
Maximum aantal deelnemers: 45
Locatie: Liberas, Kramersplein 23, 9000 Gent; op 11 en 18 november, en 2 december in Monasterium PoortAckere, Oude Houtlei 56, 9000 Gent
Kostprijs: € 100 voor de hele reeks (te betalen via overschrijving) of € 10 per lezing (cash te betalen op de avond zelf) / studententarief: € 5 per lezing